Euskararen eguneko agurra

Euskararen eguna dela eta Argentina nahiz Uruguaiko euskaldunen agurra.
Estebanen agurra

Euskararen eguneko agurra

Euskararen eguna dela eta, mundu osoko euskaldunak agurtu nahi ditugu. Mª Blancaren agurra.

Argi gaiztoa

Aspaldian, Argentinako Pamparen erdian, eguzkia desagertzen zenean eta ez izarrak ez ilargia zeruan ageri ez zirenean, herriko biztanleek argi fosforeszenteak ikusten zituzten zelaian. Haiek“Argi gaiztoa” deitzen zieten. Herrikoek arima deabrudunak zirela eta mundu osoan zeudela esaten zuten. Zelaian bizi zen gizon batek ikusi zuen, goizaldeko hiruretan, ez argiak ez izarrak, argi gogor eta disdizari batek argitzen zuela arrantxua, bere etxea.

Gizonak pentsatu zuen Jaungoikoa zela eta bere emazteagari esan zion ikusi zuela. Emakume hori haurdun omen zegoen, baina galdu egin omen zuen umea eta inoiz ez omen zuen haurdun geratzerik izan. Argiak minutu batzuk iraundu zituen eta, bat-batean, desagertu egin zen. Orduan, argia agertzen zenean, emakumeak ez ziren ateratzen etxetik.

Urteak joan urteak etorri, mito hori fenomeno erreal bihurtu zen.

Gauean agertzen ziren argi fosforeszente horiek ez ziren animak, hildako animalien hezurrek zeruan egiten zuten isla baizik.

Gauza jakina da hezurrek fluoro naturala badute dutela eta irradazioa ematen dutela. Baina, hala ere, asko eta askoren ustez oraindik bizirik dago panpako argi gaiztoen mitoa.

Chaltén mendixka

Chaltén Mendixka, Tehuelcheen hizkuntzan.. Mendixka honen tontorrean jarri zen Elal, geure heroia (Patagoniatarrena), bere zisneak lagunduta. Geroago, gizon txuriak mendixka berrizendatu zuen: Fitz Roy..

Tehuelcheak Patagonian bizi ziren biztanle ibiltariak dira. Patagonian zehar zebiltzan ñanduak eta guanakoak ehizatzen. 1871 urtean Ingalaterrako itsastar bat saiatu zen haiekin bizitzen urte betez.Trebakuntza honetatik sortu zen “La vida entre los patagones” Tehuelcheen ohiturak eta bizitza ezagutzeko oinarrietako bat. Herri jatorrizkoa izateagatik tehuelcheek irudimen handia zeukaten eta ez zuten garatzeko aukera alferrik galtzen utzi:

Tehuelcheen elezaharren arabera, garai batean, ez zegoen ez lurrik, ez itsasorik, eguzkirik, ilargirik...

Horren erdian Kóoch bizi zen.
Inork ez daki zergatik bat-batean Kóoch bakarrik sentitu zen eta negar egiten hasi zen. Hainbeste negarrez eginez gero itsasoa sortuko zela pentsa dezakegu…bai, horrela jaio omen zen ozeanoa. Kóoch itsasoak itoko zuela konturatu zenean negarrari utzi eta hasperen egin zuen. Badirudi hasperen sakon hura lehenengo haizea izan zela.

Xáleshen, Tehuelceen eguzkia, Itxaso gainean altxatu zen eta badirudi pasaia argitu zuela.

Ekik (eguzkiaren izen zaharra) hodeiak sortu zituen, zeruan ibiltzeko. Haizeak hodeiak ukitzeagatik toparazten zituen elkarrekin. Trumoiekin Kexatu egiten ziren hodeiak
Horrela Kóochek denbora dezente eman zion egite nagusiari: itsasotik uharte handi bat atera zuen eta honen gainean jarri zituen animaliak, txoriak, arrainak eta zomorroak. Haizeari, eguzkiari eta hodeiei Kóochek egin zuena asko gustatu zitzaien eta irautera behartu zuten: ekik argitzen eta berotzen zuen lurra, hodeiek euria ematen zuten, haizea gutxi agertzen zen, dena bikaina. Primeran zihoakion lana!

Egia esan, sartzaileak ametsa bete zuelakoan alde egin zen itsasotik. Eta joan eta joanzuen inoiz bueltatuko ez zen lekura iritsi zen.

Horrelatsu jarraitu zuten gauzek, baina Tonsen semeak (erraldoiak) jaio ziren halako batean..iluntasuna..
Egun batean hauetako bat Noshtexek, Teo hodeia harrapatu eta haitzulo batean hertsi zuen. Ahizpak honen bila zebiltzan, baina inork ez zuen ikusi. Haserre sekulako ekaitza eragin zuten. Urak dena apurtu zuen... Hiru egun eta gau pasa eta gero Xáleshen zergatik haserre zeunden jakiteko asmoz hodeiengana joan zen. Gertatuez konturatuta, ikusmugarantz joan eta Kóochi kontatu zion, eta Kóochek erantzun zion;
-Ez dirudit ondo Teo harrapatu zuena zigortu jasoko du, zioen.

- Ez zait ondo iruditzen. Teo harrapatu duenak merezi duen zigorra jasoko du!- esan zuen.

-Haurdun denez gero, ume hau bere aita baino indartsuagoa izango da.

Hurrengo goizean ekinek esan zien hodeiei eta hauek Xóchemi kontatu zioten, haizeak ere berria zabaldu zuen. Eta txingoloak guanakoari kontatu zion , guanakoak ñanduari, ñanduak azeriari,azeriak koldarrari, eperrari,pumari. Xóchem mezua bidali zuen erraldoien kobazuloetara, ez uzteko inor jakin gabe.
Nóshtexek Kóochen hitzak entzun zituen, eta beldurraren beldurrez geratu zen Teoren umeagatik. "hilko ditut" esan zuen. Teok lo egiten zuen bitartean kolpea eman zion, atera zion umea, eta hori ikusi gabe hil zuen Teo.
Baina norbaitek entzun hori guztia entzun eta ikusi zuen. Ter-Werr zen, haizpe lurrean bizi zen tuco-tuco bat. Honek umea salbatu omen zuen, moustroari behatzean kosk eginda. Gero umea ezkutatu zuen, behin behineko ezkutalekua zen hura; izan ere, Nóshtex umearen bila zebilen.
Horrela Terr-Werrek animaliei laguntza eskatu zien.
Diotenez, animalien artean Kíusek Kóochek sortutako beste lurra ezagutzen zuen, eta umea hara bidaltzea komenigarria zela iruditu zitzaion.
Terr-Werrek eraman zuen aintzira batera eta animali batzuek lagunduta joateko asmoa zuten.

Baina usteak erdia ustel. Nóshtexek dena jakin zuen eta umearengana joan zen, baina pecho-coloradoren kanta liluragarriek pixka batean atzeratu zuten. Orduan, zisne bat igeri hurbildu eta gainean hartu zuen umea. Gaiztoak txori zuri bat ikusi zuen zeruan. Bere gainean aldendu zen Kóochelek babestua “ALAL”, Patagoniako lurren salbatzailea.

Fuentea: Leyendas de la Patagonia, Arnoldo Canclini compilador, Planeta Editoriala.

Moroti eta Pita

Aspaldian, gizakirik ez zegoen munduko eskualde batean zebilen I-Yará (Ur Jabea), jainko ona den Tuparen laguntzaileetako bat. Hain leku ederra jenderik gabe ikusteak harritu egin zuen.

Eta erabaki zuen Tupari lur pixka bat eramango ziola. Tupak hartu eta, urarekin nahastu ondoren, oratu egin zuen. Harekin, Tupak bi gizon sortu zituen, herrialdea jendeztatzeko.

Gizon bat zuria zen eta Moroti izendatu zuen; bestea,ordea, azal gorria zen, Pita.

Gizon hauek emazteak behar zituzten sendiak osatzeko. Momentu horretan, I-Yarári agindu zion bi emakume oratzeko.

Eta horrela egin zituen Ur-Jabeak (el señor de las aguas). Laster asko, bi bikoteak zoriontsu eta alai bizi ziren basoan. Tokiaren edertasuna gozatzen zuten, sustraiak eta fruituak jaten zituzten eta leku horretako biztanleria gehitzen zuten seme-alabak izaten zituzten.

Baina, momentu batean euren bitzitza erabat aldatu zen.

Pita tacu-fruituak biltzen ari zen egun batean, bera eraso nahi zuen animalia bat harriaren ondoan agertu zen. Babesteko, Pitak harri handi bat hartu zuen eta indarrez bota zion. Baina harriak ez zuen animalia jo. Harriak beste harri batekin topo egin zuen, eta topatzean, txinparta batzuk jauzi ziren.

Garai hartan, hori gertakari ezezaguna zen eta harriaren talkak eragindako efektu ederraz ohartu zenean Pitak operazioa errepikatu egin zuen berriro ere; beti argi bera agertzen zela ziur egon arte. Horrela idoro zuen sua.

Beste behin, berrik, Morotik, babesteko, pecarí ( txerri basatia) hil behar izan zuen . Artean, inoiz ez zutenez haragirik jaten, ez zekiten zer egin harekin.

Pitak sua ederra piztu zuela ikustean, bururatu zitzaion animalia hilik botatzea sutara. Tartean, haragitik Morotiri jangarria iruditu zitzaion usain gozo bat ateratzen hasi zen, eta probatu egin zuen. Ez zen erratu, ez! Gustua usaina bezain atsegina zen. Pitari eman zion probatzeko, bien emakumeei ere bai eta denei zapore onekoa iruditu zitzaien.

Egun horretatik aurrera sustrai eta frutuei muzin egin eta jateko animaliak ehizatean hasi ziren.

Animalia horien indarrak eta trebetasunak euren adimena zorroztera behartu zituen. Animaliak menderatzeko balio zituzten armak sortu zituzten, honela arkua, gezia eta lantza sortu zituzten.

Baina, jakina, besteen oldarraldiez babesteko ere balio zuten arma horiek. Bi anaien arteako lehia sortu zen. Lehia laster bihurtu zen bekaizkeria eta eztabaida...eta

Hortik aurrerakoa ondo ezagutzen duzue.

“Ceibo” lorearen istorioa

Kontakizun hau Argentinako lore nazionalari buruz da, ceibo-ari buruz. Eta istorioa hemengo aborigenena da. Oso polita da...

Konkistatzaileak Argentinako Paraná ibaiaren aldera iritsitakoan, han guaraníen tribua bizi zen. Guaranien artean, bazegoen neska itsusi bat, Anahí izena zuena. Itsusia izan arren, oso ahots polita zuen eta egunero abesti ederrak kantatzen zizkien bere lagunei.

Egun batean, konkistatzaileek Anahí harrapatu egin zuten eta bere kokalekura eraman zuten. Anahik egun asko negarrez pasatu zituen... Baina gau batean, zaindaria lotan geratu zen eta Anahik aprobetxatu zuen aukera ihes egiteko. Ihes egiten ari zenean, zaindaria esnatu egin zen. Anahik aindariaren sastakaia hartu zuen eta zauritu egin zuen. Gero, basora korrika joan zen.

Anahí zauritu zuen zaindaria oihuka ari zenez, beste konkistatzaileak esnatu egin ziren eta Anahíren bila joan ziren. azkenean, harrapatu eta sutzarra piztu zuten Anahí hiltzeko. Anahi zuhaitzari lotuta jarri zuten eta sua piztu zuten. Eta sua igotzen hasi zenean, Anahi zuhaitz bihurtu zen....

Hurrengo egunean, konkistatzaileek zuhaitz handia eta ederra aurkitu zuten, lore gorriz beteta...

NOLA LORTU ZUTEN SUA TEHUELTXETARREK

Tehueltxetarrak Argentinako hegoaldean bizi zen (beno, oraindik batzuk bizi dira) beste herri bat dira. Ez nago ziur baina, dirudienez, maputxetarrek izen hori jarri zieten tehueltxetarrei: tehuel= betizu; txe= jende. Maputxetarrak eta tehueltxetarrak harreman asko harreman handia (batzuetan ona besteetan txarra) zuten eta horregatik beren ohiturak berdintsuak ziren.

Istorio honek nola ezagutu zuten sua tehueltxetarrek kontatzen du eta, irakurri dudanean, niri Elal (pertsonaia mitologiko bat) ia-ia Martin Txiki bezalakoa dela iruditu zait. En fin..., istorioa da hau:

Egun batean, Elal Patagonian zehar zebilen beti bezala eta usain goxoa nabaritu zuen. Elal oso azkarra zenez, konturatu zen berak usain hori ezagutzen zuela: tximista batek zelaiak erretzen zituenean animali batzuk erre eta oso usain berezia ematen zuten. Usain bera sentitzen ari zen une hartan!

Orduan pitxe-a (armadilo), puma eta txinge-a (zorrillo) ikusi zituen bilera batean. Taldera hurbildu zen, baina animaliek ezkutatu zuten egiten ari zirena.

“Zer egiten ari zarete?”, galdetu zien Elalek. “Uste dut hemen sua ikusi dudala.”

“Sua?”, erantzun zion txingeak, “guk ez dakigu zer den hori”.

“Ez naiz leloa!!!”, esan zuen haserre Elalek. “Ez dute ikusten nire jendea haragi gordina jaten duela?!!”. “Emadazue gutxienez txingar bat!!”. Baina animaliek sua ezkutatzen jarraitzen zutenez, sutan sartu eta dena lapurtu zien Elalek. Horrela, txingarrak hartu eta herriko agureei eman zizkien. Honela ondo dago”!!!, esan zuen Elalek, “Hemendik aurrera, sua bakarrik gizakirentzat izango da. Animaliek haragi gordina jango dute”

Eta...horrelaxe ikasi zuten tehueltxetarrek gure herrian hain estimatua den haragia erretzen.